پيشتر از آن موضع « 1 » آتشكذه بود ، آن را خراب كرد « 2 » ، و بر جآىء آن مسجد بنا نهاد ، و كرد بر كرد آن رواقها بكردانيد « 3 » ، و يكدر از آن مسجد بر بستان سرآىء براذر خود عبد اللّه كشاد . و

--> مستقر گرديد ، و نويسنده تاريخ قم به بيانى گويا از مشاهدات خود از موقعيت جغرافيايى اين پل بر روى رودخانه قم ، در ( فصل سيم از باب اول ) ياد كرده ، و مىگويد : ( و جلنبادان - چنانچ مشاهد مىرود - موضع حصن است كه دزپل مىگويند ، و ممّجان موضع ديه است كه آن را باب شهرستان مىگويند ) ، اين گفتار گوياى اين است كه در آن دوران پس از گذر از پل و ورود به ساحل شرقى رودخانه قم ، نخست بخش قلعه و دژ جلنبادان بوده است ، و پس از آن دروازه ورودى به بخش‌هايى از شهر قم كه در ساحل شرقى ، - و به باب شهرستان معروف بوده - قرار داشته است ، و احتمالا در نزديكى اين پل ، مسجد جامع كهن قم كه احوص براى برادرش سعد اشعرى ساخت قرار داشته ، و از گفته تاريخ قم برمىآيد كه در نزديكى اين مسجد ، پل ديگرى بوده است كه به ( پل بكجه ) مشهور بوده ، كه احتمالا پلى جز دزپل مىباشد . ( 1 ) . در نسخهء چاپى : پيشتر از آن آن موضع . ( 2 ) . ساختن مسجد در جايگاه معابد پيشين از ديرباز معمول بوده است ، نمونه‌هاى فراوانى از مساجد ساخته شده در مجاورت يا بر روى كليساها ( همچون مسجد جامع اموى دمشق - مسجد اياصوفيا در استانبول ) و كنيسهء يهوديان يا ديرها يا آتشكده‌هاى مجوسيان وجود دارد ، از مساجدى كه پيشتر آتشكده بوده ، و بعدها بر روى ساختمان پيشين آن ، با تغيير جايگاه محراب ، مسجد ساخته‌شده ، مىتوان از مسجد جامع كهن بروجرد نام برد ، كه هم اكنون كاوشهاى باستان‌شناسى بخشى از ساختمان اصلى آتشكده را در زير ساختمان مسجد آشكار كرده است . از ديگر نمونه‌ها مسجد جامع كهن ساوه است ، كه هم اكنون در حاشيه شهر قرار دارد ، و از بناهاى دوره سلجوقى مىباشد . ( 3 ) . مساجد ساخته‌شده در قرن اول هجرى معمولا داراى ساختمانى ساده ، كه عبارت از يك نمازخانه اصلى سرپوشيده به سمت قبله ، بهمراه محرابى در ميانه ديوار جنوبى ، و رواقها و شبستانهايى در سه سمت ديگر كه همگى حياطى را در ميان خود در بر مىگرفتند بود ، امروزه يكى از معدود مساجد باقيمانده از آن دوران مسجد تاريخانه دامغان است ، كه به گفته باستان شناسان از نمونه‌هاى مساجد نخستين يك ايوانه ايران است ، احتمالا مسجد جامع كهن قم